भाइ–बहिनीको अटुट माया र अटूट बन्धनको प्रतीकका रूपमा रक्षाबन्धन पर्वलाई मानिन्छ । यस दिन दिदी–बहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको नाडीमा दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गर्दै रक्षासूत्र—राखी—बाँध्छन् । बदला स्वरूप दाजुभाइले दिदी–बहिनीलाई उपहार, दक्षिणा वा मायाको चिनो अर्पण गर्दै जीवनभर रक्षा गर्ने वाचा गर्छन् ।
मिथिलाञ्चलमा रक्षाबन्धन केवल एउटा धार्मिक संस्कार मात्र होइन, परिवार र समाजको आत्मीयता पुनः ताजा गर्ने दिन पनि हो । यस दिन दिदी–बहिनीहरू दाजुभाइलाई सम्झन्छन्, र दाजुभाइहरू पनि बहिनीलाई सम्झँदै अनिवार्य रूपमा पुगेर राखी बन्धाउँछन् । भेटघाट, शुभकामना र मिठासको आदान–प्रदानले यो पर्वलाई प्रेम र सद्भावको अमूल्य अवसर बनाउँछ । विश्वास छ—यो दिनको रक्षासूत्रले भाइ–बहिनीको सम्बन्ध अझ प्रगाढ र पवित्र बनाउँछ ।

रक्षाबन्धनको अर्थ र भाव
‘रक्षाबन्धन’ शब्द स्वयंमा दुई पवित्र भाव बोकेको छ—‘रक्षा’ र ‘बन्धन’ । ‘रक्षा’मा भाइको बहिनीप्रतिको जीवनपर्यन्त सुरक्षा दिने वाचा समेटिएको छ भने ‘बन्धन’मा त्यो वाचालाई माया, स्नेह र आत्मीयताको अटूट डोरीले बाँध्ने गहिरो भाव । यस कारण यो पर्वले पारिवारिक मेलमिलाप, एकता र संस्कारलाई मजबुत बनाउँछ ।
यस दिन बजारहरूमा विशेष चहलपहल हुन्छ । रङ्गीबिरङ्गी राखी, मिठाई र कपडाले सजिएका पसलहरूमा बालबालिका, युवायुवतीदेखि वृद्धसम्म सबैको उत्साह देखिन्छ । गाउँघरमा पनि बिहानैदेखि राखी बनाउने, पाहुना स्वागत गर्ने र परिकार तयार पार्ने चटारो लाग्छ ।

पौराणिक प्रसङ्ग र कथा
हिन्दू धार्मिक परम्परामा रक्षाबन्धनसँग थुप्रै किंवदन्तीहरू गाँसिएका छन् । पुराण अनुसार देवराज इन्द्र र दैत्यराज वृत्तासुरबीच १२ वर्षसम्म भीषण युद्ध भयो । अन्ततः असुरको विजयपछि देवताहरू निराश र गौरवहीन जीवन बिताउन थाले । अन्तिम निर्णायक युद्धको अघिल्लो दिन, श्रावण शुक्ल पूर्णिमामा, देवगुरु वृहस्पतिले इन्द्रको हातमा रक्षासूत्र बाँधेर बल, आत्मविश्वास र विजयको आशीर्वाद दिए । त्यसैको स्मरणमा यो पर्वको प्रारम्भ भएको विश्वास गरिन्छ ।
सत्ययुगको अर्को कथा अनुसार, वामन अवतार धारण गरेका भगवान विष्णुले राजा बलिलाई रक्षासूत्र बाँधेर तीनै लोकको स्वामित्व लिएका थिए । त्यसैगरी, सप्तऋषि—कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, वशिष्ठ र विश्वामित्र—लाई सम्मान गर्न यस दिन ‘ऋषितर्पणी’ गर्ने परम्परा छ ।

जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धनको संगम
रक्षाबन्धनकै दिन जनै पूर्णिमा पनि पर्छ । तागाधारी (ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य) समुदायका मानिसहरू बिहानै नदी, तलाउ वा कुण्डमा स्नान गरी आफ्ना गुरुबाट मन्त्रिएको नयाँ जनै धारण गर्छन् । यसलाई आत्मशुद्धि र आध्यात्मिक सुरक्षाको प्रतीक मानिन्छ । स्नानपश्चात देवता र पितृहरूको नाममा तिल, कुशसहित तर्पण गर्ने चलन छ ।
यस अवसरमा बनाइने विशेष परिकार ‘क्वाँटी’—नौ थरीका गेडागुडी (मास, भटमास, केराउ, मुग, चना, सिमी, गुराँस, बोडी आदि) मिसाएर टुसाएका दानाबाट तयार हुने पौष्टिक झोल—खेतीपातीको थकाइ मेट्ने र स्वास्थ्य वृद्धि गर्ने परिकारका रूपमा लोकप्रिय छ ।

मिथिला–मधेशको सांस्कृतिक रंग
मिथिलाञ्चलमा रक्षाबन्धनलाई ‘स्नेह–सूत्र’को दिन पनि भनिन्छ । यहाँका गाउँघरमा बिहानै बहिनीहरू पूजा गरेर राखी बाँध्छन्, आशीर्वादका स्वरमा मैथिली लोकगीत गाइन्छ—
“भैया मोर कलाईमा राखी बाँधलौं, जनकपुरधामक रक्षा करबौं…“
यो दिन दिदी–बहिनीले दाजुभाइको आरती उतार्ने, ललाटमा टीका लगाउने, मिठाई खुवाउने र हातमा राखी बाँध्ने परम्परा अझै जीवित छ । बदला स्वरूप दाजुभाइले बहिनीलाई साडी, चुरा, मिठाई वा नगद दक्षिणा दिन्छन् । गाउँ–बस्तीमा यसलाई भेटघाट, गीत, हाँसो र पारिवारिक मेलमिलापको पर्वका रूपमा लिइन्छ ।

भावनात्मक महत्त्व
रक्षाबन्धन केवल एउटा दिनको उत्सव होइन —यो भाइ–बहिनीबीचको विश्वास, मायालु झगडा, बाल्यकालका सम्झना र बुढेसकालसम्म टिक्ने आत्मीयताको प्रतिज्ञा हो । यो दिन बाँधिने डोरी केवल सूतको नभई प्रेम, जिम्मेवारी र संस्कारको अदृश्य सूत्र हो, जसले समय, दूरी र परिस्थिति पार गरेर सम्बन्धलाई सुरक्षित राख्छ ।
यसरी, रक्षाबन्धन मिथिला–मधेशदेखि हिमाल र तराईसम्म, भारतदेखि नेपालका हरेक कुनासम्म, एउटै भावमा मनाइने साझा संस्कार हो—जहाँ रक्षा र प्रेमको अमूल्य मिलन हुन्छ ।